Te weinig vakmensen voor een steeds vollere kast

Op Westland Onderneemt Duurzaam raakte ik met een paar mensen in gesprek, en het kwam steeds op hetzelfde uit: de kennis en de ervaring in ons vak, en het simpele feit dat er de komende jaren te weinig vakmensen zijn voor alles wat we willen elektrificeren en verduurzamen. Techniek Nederland schrijft er met regelmaat over. Het sluit naadloos aan op mijn vorige stuk, over hoe de omringende landen de meterkast regelen. Dit keer kijk ik naar ons eigen huis: waar zijn de vakmensen gebleven, en wat helpt de installateur die er nog wel staat?

Begin even bij hoe het vroeger ging. Je ging naar de LTS, daarna vaak de MTS, en je leerde het vak met je handen, dicht bij de praktijk. De kennis zat in de mensen en werd overgedragen van de ervaren monteur op de leerling. Meester en gezel, om het ouderwets te zeggen. Techniek stond toen dicht bij de maakindustrie, het was een zichtbaar en gewaardeerd beroep, en je groeide op de werkvloer naast iemand die het al kon.

Vanaf de jaren negentig koos Nederland, net als veel landen om ons heen, voor de kenniseconomie. De toekomst zat in diensten en in het hoofd, niet in het zelf maken van dingen. Tegelijk verhuisde de maakindustrie grotendeels naar lagelonenlanden. Produceren werd goedkoper elders, fabrieken verdwenen, en met het werk verdween ook een deel van het aanzien van technisch, uitvoerend vakmanschap. De boodschap aan een generatie jongeren werd impliciet: ga studeren, techniek is iets voor als het niet anders kan.

Dat zie je terug in de cijfers. Het aantal lesuren techniek in de onderbouw van het voortgezet onderwijs is in zeventien jaar met 58 procent gedaald (Techniek Nederland, op basis van DUO-cijfers). Voorzitter Mark Harbers noemt dat een ontwikkeling die precies de verkeerde kant op gaat, en zijn punt is simpel: Nederland heeft meer techniek nodig, niet minder. Het begint volgens hem niet op de arbeidsmarkt, maar in het klaslokaal. De paradox is scherp: juist nu we alles aan de meterkast willen hangen, hebben we de basis voor technisch vakmanschap decennialang smaller gemaakt.

Waar komt dat op uit? Nederland komt op dit moment al zo'n 30.000 technische vakmensen tekort, en de vraag stijgt alleen maar. De energietransitie, de woningbouw en het terugdringen van netcongestie leunen allemaal op voldoende geschoold personeel. Dat tekort vangen we nu op twee manieren op. Via zij-instroom, mensen die vanuit een ander beroep het vak ingaan en veel in de praktijk moeten leren. En via de inhuur van buitenlands geschoolde vakmensen, die niet vanzelf de Nederlandse NEN-normen en onze manier van opleveren kennen. Allebei helpen ze, maar allebei betekenen ze hetzelfde: de vanzelfsprekende ervaring en normkennis per persoon neemt af, terwijl de techniek in de kast juist complexer wordt.

Techniek Nederland zet daarom op twee sporen tegelijk in: meer mensen, en hogere productiviteit per persoon. Harbers vat het samen met de nuchtere constatering dat we het zonder allebei niet gaan redden. Aan de ene kant pleiten ze voor herstel van techniek in het onderwijs, voldoende lesuren, goede docenten en ruimte om jongeren te laten ontdekken of het vak bij ze past. Aan de andere kant wijzen ze nadrukkelijk op de techniek zelf: data, slimme gereedschappen en kunstmatige intelligentie, die de installateur helpen om sneller en beter te werken.

En daar wordt het interessant voor ons vak. De sector ziet AI niet als vervanging van de vakman, maar als manier om slimmer te werken in een markt waar de handen schaars zijn. Een treffende observatie kwam van een partij die zijn platform een digitale collega noemt: de kennisblokkade voor installateurs zit vooral in de producten en de versnipperde informatie, niet in het vakmanschap zelf. Een hulpmiddel dat de juiste informatie op het juiste moment naar boven haalt, lost precies dat op. Met een belangrijke kanttekening, en die hoort bij dit vak: supervisie blijft altijd nodig, en je verifieert altijd of wat de techniek zegt ook klopt. Een AI kan met volle overtuiging iets verkeerds zeggen. In werk waar kwaliteit en veiligheid bepalend zijn, blijft de vakman eindverantwoordelijk. De techniek denkt mee, ze neemt niet over.

Precies zo wil ik het zien: alsof er een collega met je meedenkt. Niet een collega die het werk uit handen neemt, maar een die naast je staat, de norm paraat heeft, je wijst op wat je anders over het hoofd ziet, en onthoudt wat er bij de vorige kast misging. Voor een zij-instromer of een buitenlands opgeleide vakman is dat het verschil tussen alleen staan in de meterkast en samen staan.

Dat meedenken is geen theorie, het gebeurt nu al. Ik ken een ervaren vakman die met regelmaat gebeld wordt door collega-installateurs met vragen over de norm en over situaties die ze bij een verdeelinrichting tegenkomen. De ervaren vakman die iedereen kent, is in de praktijk allang die meedenkende collega. Het enige probleem: die ene vakman kan niet overal tegelijk zijn. De kunst is om dat meedenken schaalbaar te maken, zodat niet alleen wie hem toevallig kent er baat bij heeft.

Er ligt nog een mooi idee uit mijn eigen netwerk. Op LinkedIn kwam de vraag op: wat zou je vinden van een willekeurige keuring na oplevering, net zoals de APK bij de auto? Niet elke installatie volledig keuren, maar steekproefsgewijs. Een reactie daarop maakte het sterk: laat juist de oudere, ervaren elektriciens die steekproeven doen. Fysiek minder zwaar, hun kennis blijft behouden, en ze dragen hun ervaring over aan de jongere generatie. Mentor en inspecteur in een. Zo'n steekproef werkt alleen als er iets ligt om op te controleren, een eenduidig opleverdocument en een meterkastpaspoort. De meedenkende collega in de app en de meekijkende mentor als inspecteur zijn eigenlijk twee lagen van dezelfde gedachte: de vakman staat er niet alleen voor, en zijn werk is navolgbaar.

Daar komt YourWkb vanzelf uit. De app vraagt zo min mogelijk handmatige invoer, brengt de normen en de metingen naar de installateur op de werkvloer, en legt de oplevering vast in een professioneel opleverrapport en een meterkastpaspoort. En de app leert van elke installatie, zodat ze steeds beter helpt herkennen waar het misgaat. In het licht van het tekort is dat niet alleen gemak, het is een antwoord op het echte probleem: minder vanzelfsprekende ervaring per hoofd, bij een steeds vollere kast. Een app die als meedenkende collega de kennis op het juiste moment aandraagt, maakt een minder ervaren vakman sneller goed, en een goede vakman sneller klaar. Dat is de productiviteit waar Techniek Nederland om vraagt, vertaald naar de meterkast.

We hebben de techniek jarenlang wegbezuinigd, en nu hebben we haar harder nodig dan ooit. Meer mensen opleiden is het halve antwoord. Het andere halve antwoord is de vakmensen die er zijn beter laten werken, met de kennis op de juiste plek, op het juiste moment. Niet met bangmakerij, niet met een extra keuring, maar met goede techniek die naast de installateur staat in plaats van hem te vervangen.

Zo werkt de meedenkende collega in de meterkast: yourwkb.nl